İthal Eşyasının Gümrük Kıymeti Nasıl Belirlenir?

Giriş

İthal eşyasının gümrük kıymeti, kıymet esaslı gümrük vergileri ile ithalatta alınan diğer mali yükümlülüklerin hesaplanmasında belirleyici unsurlardan biridir. Bu nedenle kıymetin hangi yönteme göre ve hangi unsurlar dikkate alınarak belirleneceği, yalnızca teknik bir gümrük işlemi değil, ithalatçının karşılaşacağı vergi yükünü doğrudan etkileyen hukuki bir meseledir.

Gümrük kıymeti çoğu durumda ticari faturada gösterilen bedelden hareketle belirlenmekle birlikte, her zaman fatura tutarıyla sınırlı değildir. Fiilen ödenen veya ödenecek fiyata mevzuat uyarınca bazı ilavelerin yapılması gerekebilir. Buna karşılık, faturada veya gümrük beyannamesinde gösterilen her tutar da kendiliğinden gümrük kıymetinin bir unsuru hâline gelmez. Aynı şekilde, beyan edilen bedelin piyasa fiyatından veya emsal ithalat kıymetlerinden düşük olması, satış bedelinin doğruluğu ve gerçekliği konusunda tereddüt doğurarak idarece ek inceleme yapılmasına neden olabilir; ancak bu durum satış bedelinin reddedilmesi için tek başına yeterli değildir.

4458 sayılı Gümrük Kanunu, ithal eşyasının gümrük kıymetinin belirlenmesinde uygulanacak yöntemleri ve bu yöntemlerin sırasını emredici biçimde düzenlemiştir. Sistemin temelini satış bedeli yöntemi oluşturur. Diğer kıymet tespit yöntemlerine ancak satış bedeli yönteminin uygulanma koşullarının bulunmadığının ortaya konulması hâlinde ve Kanun’da öngörülen sıra izlenerek geçilebilir.

Bu yazıda satış bedeli yönteminin uygulanma koşulları, fiilen ödenen veya ödenecek fiyata eklenecek ve gümrük kıymeti dışında bırakılacak unsurlar, idarenin beyan edilen kıymeti araştırma yetkisi ve satış bedelinin kabul edilmemesi hâlinde uygulanacak alternatif yöntemler incelenmektedir.

1. Gümrük kıymeti neyi ifade eder?

Gümrük Kanunu’nun 23 üncü maddesine göre eşyanın gümrük kıymeti, gümrük tarifesinin ve eşya ticaretine ilişkin belirli tarife dışı düzenlemelerin uygulanması amacıyla Kanun’un 24 ila 31 inci maddelerinde yer alan hükümler çerçevesinde belirlenen kıymettir.

Gümrük kıymeti, ithal eşyasına ilişkin kıymet esaslı gümrük vergilerinin hesaplanmasında esas alınan matrah unsurudur. Bununla birlikte etkisi gümrük vergisiyle sınırlı değildir. İthalatta alınan katma değer vergisinin matrahı belirlenirken gümrük kıymeti ile birlikte ithalat sırasında ödenen diğer vergi, resim, harç ve mali yükümlülükler de dikkate alındığından, gümrük kıymetindeki bir değişiklik ithalatçının toplam vergi yükünü doğrudan etkileyebilir.

Türk gümrük kıymet sistemi, Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması’nın (GATT) VII nci Maddesinin Uygulanmasına İlişkin Dünya Ticaret Örgütü Anlaşması’na dayanmaktadır. Bu sistem, keyfî veya varsayımsal değerler yerine mümkün olduğunca ithal edilen eşyanın gerçek ticari değerinin esas alınmasını amaçlar.

Gümrük kıymetinin tespitinde somut ithalat işleminin koşulları, alıcı ile satıcı arasındaki ilişki, fiilen ödenen veya ödenecek fiyat, bu fiyata eklenecek veya kıymet dışında bırakılacak unsurlar ile beyanı destekleyen ticari ve mali belgeler birlikte değerlendirilir.

2. Temel yöntem: Satış bedeli

Gümrük Kanunu’nun 24 üncü maddesine göre ithal eşyasının gümrük kıymeti, eşyanın satış bedelidir. Satış bedeli; Türkiye’ye ihraç amacıyla yapılan satışta, Kanun’un 27 inci ve 28 inci maddelerine göre gerekli düzeltmelerin de yapıldığı, fiilen ödenen veya ödenecek fiyatı ifade eder.

“Fiilen ödenen veya ödenecek fiyat”, yalnızca faturada görülen rakamla sınırlı değildir. Alıcının ithal eşya için satıcıya veya satıcının yararına yaptığı ya da yapması gereken doğrudan ve dolaylı ödemelerin toplamı dikkate alınır. Ödemenin banka havalesi, akreditif, kıymetli evrak veya başka bir araçla yapılması sonucu değiştirmez.

Gümrük idaresi, beyan edilen satış bedelinin doğruluğunu ve gerçekliğini inceleyebilir ve gerektiğinde beyan sahibinden ek bilgi ve belge isteyebilir. Satış bedelinin reddedilebilmesi için ise idarenin, bu yöntemin kanuni koşullarının bulunmadığını veya beyan edilen bedelin doğruluğu ya da gerçekliği konusunda oluşan şüphenin sunulan bilgi ve belgelere rağmen giderilemediğini somut gerekçelerle ortaya koyması gerekir.

Satış bedeli yönteminin uygulanma koşulları

Satış bedelinin gümrük kıymetine esas alınabilmesi için başlıca şu koşullar aranmaktadır:

- Alıcının eşyayı elden çıkarması veya kullanması, Kanun’da izin verilenler dışında esaslı bir kısıtlamaya tabi olmamalıdır.

- Satış veya fiyat, kıymeti belirlenemeyen bir koşula ya da edime bağlı bulunmamalıdır.

- Eşyanın daha sonra satılması, elden çıkarılması veya kullanılması sonucunda doğan hasılanın bir bölümünün satıcıya intikal etmesi hâlinde, bu tutar için gerekli kıymet düzeltmesi yapılabilmelidir.

- Alıcı ile satıcı arasında ilişki bulunmamalı; ilişki varsa bunun satış fiyatını etkilemediği ortaya konulabilmelidir.

Bu koşullardan birine ilişkin tereddüt bulunması, faturanın sahte veya fiyatın gerçek dışı olduğunu kendiliğinden göstermez; ancak satış bedeli yönteminin uygulanıp uygulanamayacağı yönünden ek inceleme yapılmasını gerektirebilir.

3. Alıcı ile satıcı arasındaki ilişkinin kıymete etkisi

Alıcı ile satıcı arasında Gümrük Kanunu’nun 24 üncü maddesi kapsamında bir ilişki bulunması, beyan edilen satış bedelinin kendiliğinden reddedilmesini gerektirmez. Satış bedeli yönteminin uygulanabilirliği bakımından belirleyici olan, ilişkinin varlığından ziyade bu ilişkinin fiyatın oluşumu üzerinde etkili olup olmadığıdır. Dolayısıyla ilişkili kişiler arasındaki işlemlerde, satışın gerçekleştiği ticari koşulların ve fiyatlandırma sürecinin ayrıca incelenmesi gerekir.

Gümrük kıymeti mevzuatı bakımından örneğin şirketlerin aynı kişiler tarafından yönetilmesi veya kontrol edilmesi, taraflardan birinin diğerini doğrudan ya da dolaylı biçimde kontrol etmesi veya her iki tarafın ortak bir üçüncü kişinin kontrolü altında bulunması ilişki kapsamında değerlendirilebilir. Bununla birlikte, ilişkinin satış fiyatını etkilemediğinin ortaya konulması hâlinde, ilişkili kişiler arasındaki işlemde belirlenen bedel de gümrük kıymetine esas alınabilir.

Gümrük idaresinin mevcut bilgi ve verilerden hareketle ilişkinin fiyatı etkilediği yönünde bir kanaate ulaşması durumunda, bu kanaatin dayanaklarını beyan sahibine bildirmesi gerekir. Beyan sahibi ise satışın gerçekleşme koşullarına, tarafların fiyatlandırma politikasına, ticari düzey ve satış miktarına ilişkin bilgilere ve mevzuatta öngörülen emsal kıymetlere dayanarak satış bedelinin ilişkiden etkilenmediğini ortaya koyabilir.

Emsal kıymetler bu incelemede, beyan edilen satış bedelinin kabul edilebilirliğini değerlendirmeye yarayan karşılaştırma ölçütleridir. Ancak yalnızca karşılaştırma amacıyla kullanılabilir; beyan edilen satış bedelinin yerine geçecek yeni bir kıymetin doğrudan belirlenmesine dayanak oluşturmaz. Bu nedenle emsal bir ithalat işleminde daha yüksek bir kıymet tespit edilmiş olması, somut işlemin ticari koşulları incelenmeden satış bedelinin reddedilmesini veya emsal kıymetin gümrük kıymeti olarak kabul edilmesini haklı kılmaz.

4. Satış bedeline hangi unsurlar eklenir?

Faturada gösterilen fiyat ile gümrük kıymeti her zaman aynı olmayabilir. Gümrük Kanunu’nun 27. maddesinde, fiilen ödenen veya ödenecek fiyata dâhil edilmemiş olmaları şartıyla satış bedeline eklenecek unsurlar düzenlenmiştir.

Bunların başlıcaları şunlardır:

- Satın alma komisyonları dışındaki komisyon ve tellaliye giderleri,

- Gümrük işlemlerinde eşya ile birlikte değerlendirilen kapların maliyeti,

- İşçilik ve malzeme giderleri dâhil ambalaj bedeli,

- İthal eşyanın üretimi veya ihracata yönelik satışı için alıcı tarafından bedelsiz ya da düşük bedelle sağlanan belirli mal ve hizmetlerin uygun orandaki kıymeti,

- İthal edilen eşya ile ilgili ve satış koşulu niteliğindeki belirli royalti ve lisans ücretleri,

- Eşyanın yeniden satışı veya kullanımı sonucunda elde edilen hasılanın doğrudan ya da dolaylı olarak satıcıya intikal eden bölümü,

- Türkiye’deki giriş liman veya mahalline kadar yapılan nakliye ve sigorta giderleri ile nakliyeye ilişkin yükleme ve elleçleme giderleri.

Bu ilavelerin yapılabilmesi için objektif ve ölçülebilir verilere dayanılması gerekir. Bir giderin yalnızca beyannamede belirli bir kaleme yazılması, onun mutlaka gümrük kıymetine eklenmesi gereken gerçek bir gider olduğunu göstermez. Tutarın hukuki niteliği ve ithal eşya ile bağlantısı ayrıca değerlendirilmelidir.

5. Hangi ödemeler gümrük kıymetinin dışında kalır?

İthalat işlemiyle bağlantılı görünen her ödeme gümrük kıymetine girmez. Mevzuatta öngörülen koşulların sağlanması ve bedelin diğer ödemelerden ayırt edilebilmesi hâlinde bazı giderler fiilen ödenen veya ödenecek fiyatın dışında bırakılır.

Örneğin:

- Eşyanın Türkiye’ye girişinden sonra gerçekleştirilecek inşaat, kurulum, montaj, bakım veya teknik yardım giderleri,

- Türkiye’ye girişten sonraki nakliye ve sigorta giderleri,

- İthalat nedeniyle Türkiye’de ödenecek gümrük vergileri ve diğer vergiler,

- Satın alma komisyonları,

- Belirli şartlarla Türkiye’de çoğaltma hakkı için yapılan ödemeler

gümrük kıymetine dâhil edilmeyebilir.

Belirleyici olan, ödemenin faturada yer alıp almaması değil, mevzuatta tanımlanan nitelikte bulunması ve diğer bedellerden ayrılabilir olmasıdır. Bu nedenle farklı hizmet ve haklara ilişkin bedellerin sözleşme ve faturalarda açıkça gösterilmesi önem taşır.

6. İdarenin beyan edilen kıymeti araştırması

Gümrük idaresi, beyan edilen satış bedelinin doğruluğu veya gerçekliği konusunda makul şüpheye düşerse ithalatçıdan ek bilgi ve belge isteyebilir. Fatura, satış sözleşmesi, sipariş formu, banka ödeme kayıtları, navlun ve sigorta belgeleri, taraflar arasındaki yazışmalar ve fiyatın oluşumunu açıklayan ticari belgeler bu kapsamda incelenebilir.

Beyan edilen fiyatın aynı veya benzer eşya ithalatlarında görülen kıymetlerden düşük olması inceleme yapılmasına neden olabilir. Ancak düşük fiyat tek başına, faturadaki satış bedelinin gerçek dışı olduğunu kesin olarak göstermez. Fiyat farkı:

- Sipariş miktarından,

- Ticari düzey farklılığından,

- Uzun süreli tedarik ilişkisinden,

- Sezon veya kampanya koşullarından,

- Ürün kalitesi ve teknik özelliklerinden,

- Teslim ve ödeme şartlarından,

- Satıcının pazara giriş veya stok azaltma politikasından

kaynaklanabilir.

Bu nedenle idarenin, yalnızca daha yüksek bir emsal veya referans değer tespit etmekle yetinmemesi; somut işlemin ticari koşullarını ve ithalatçı tarafından sunulan belgeleri değerlendirmesi gerekir.

Düşük fiyatın ekonomik nedenlerinin ithalat öncesinden itibaren tutarlı ve doğrulanabilir belgelerle kayıt altına alınması, sonradan doğabilecek uyuşmazlıkların önlenmesi bakımından önemlidir.

7. Satış bedeli reddedilirse hangi yöntemler uygulanır?

Satış bedeli yönteminin uygulanamayacağının belirlenmesi, gümrük idaresine kıymeti serbestçe belirleme yetkisi vermez. Kanun’un 25 inci ve 26 ncı maddelerindeki yöntemlere aşağıdaki sıra içinde geçilmesi gerekir.

7.1. Aynı eşyanın satış bedeli yöntemi

İlk alternatif yöntem, kıymeti belirlenecek eşya ile aynı veya yakın tarihte Türkiye’ye ihraç amacıyla satılmış aynı eşyanın satış bedelidir.

“Aynı eşya”; fiziksel özellikleri, kalitesi ve tanındığı özellikler dâhil olmak üzere her bakımdan aynı olan ve aynı ülkede üretilmiş eşyayı ifade eder. Görünüşteki küçük farklılıklar, diğer yönlerden tanıma uyan eşyanın aynı eşya kabul edilmesini engellemez.

Karşılaştırmada ticari düzey, satış miktarı, taşıma mesafesi ve taşıma şekli gibi kıymeti etkileyen farklar dikkate alınır ve gerekiyorsa objektif verilere dayalı düzeltmeler yapılır.

7.2. Benzer eşyanın satış bedeli yöntemi

Aynı eşyaya ilişkin uygun bir kıymet bulunamazsa benzer eşyanın satış bedeli yöntemine geçilir.

“Benzer eşya”; her bakımdan aynı olmamakla birlikte benzer özelliklere ve unsurlara sahip, aynı işlevi görebilen ve ticari olarak birbirinin yerine kullanılabilen, aynı ülkede üretilmiş eşyadır. Kalite, marka, tanınmışlık ve teknik özellikler benzerlik değerlendirmesinde önem taşır.

Bu yöntemde de ticari düzey, miktar, nakliye ve sigorta giderleri gibi farklılıklar için gerekli düzeltmelerin somut verilere dayanması gerekir.

7.3. İndirgeme yöntemi

İndirgeme yönteminde hareket noktası, ithal edilen eşyanın veya aynı ya da benzer eşyanın Türkiye’de ilişkisiz kişilere yapılan satış fiyatıdır. Eşyanın en büyük miktardaki satışına ait birim fiyattan:

- Türkiye’de mutat olarak ödenen komisyonlar veya kâr ve genel gider payları,

- Türkiye içindeki nakliye ve sigorta giderleri,

- İthalat veya satış nedeniyle Türkiye’de ödenecek vergiler

indirilerek ithalat aşamasındaki gümrük kıymetine ulaşılır.

7.4. Hesaplanmış kıymet yöntemi

Hesaplanmış kıymet yönteminde eşyanın üretim maliyetinden hareket edilir. Gümrük kıymeti genel olarak:

- Üretimde kullanılan malzeme ile imalat giderleri,

- Aynı sınıf veya cins eşyanın ihracat satışlarında mutat olan kâr ve genel gider tutarı,

- Türkiye’deki giriş liman veya mahalline kadar olan nakliye, sigorta, yükleme ve elleçleme giderleri

toplanarak belirlenir.

Bu yöntemin uygulanabilmesi, çoğu zaman yabancı üreticinin maliyet ve muhasebe bilgilerine erişilmesini gerektirdiğinden uygulamada güçlük yaratabilir.

İthalatçının yazılı talebinin gümrük idaresince uygun bulunması hâlinde indirgeme yöntemi ile hesaplanmış kıymet yönteminin sırası değiştirilebilir. Yöntemlerin sırasına ilişkin temel istisna budur.

7.5. Son yöntem

İlk beş yönteme göre gümrük kıymeti belirlenemiyorsa Kanun’un 26 ncı maddesindeki son yönteme başvurulur. Bu yöntemde kıymet; Dünya Ticaret Örgütü Kıymet Anlaşması’nın, GATT’ın VII. maddesinin ve Gümrük Kanunu’nun kıymete ilişkin esas ve genel hükümlerine uygun makul yöntemlerle, Türkiye’de mevcut veriler kullanılarak belirlenir.

Son yöntem idareye sınırsız bir takdir yetkisi tanımaz. Gümrük kıymeti, başta aşağıdaki ölçütler olmak üzere Kanun’un 26 ncı maddesinde yasaklanan esaslara göre belirlenemez:

Türkiye’de üretilen eşyanın iç piyasa satış fiyatı,

İki alternatif kıymetten yüksek olanının kabulünü öngören sistemler,

Eşyanın ihracat ülkesindeki iç piyasa fiyatı,

Asgari gümrük kıymetleri,

Keyfî veya varsayımsal değerler.

8. Kıymet yöntemlerindeki sıra neden önemlidir?

Yöntemlerin sırası yalnızca teknik bir prosedür değildir. Somut ithalat işlemindeki gerçek ticari bedelin mümkün olduğunca korunmasını ve kıymetin keyfî ölçütlerle belirlenmemesini sağlayan hukuki bir güvencedir.

Satış bedeli uygulanabiliyorsa aynı veya benzer eşya kıymetine geçilemez. Aynı eşyanın satış bedeliyle kıymet belirlenebiliyorsa benzer eşya yöntemine veya sonraki yöntemlere başvurulamaz. İndirgeme ve hesaplanmış kıymet yöntemlerinin sırasına ilişkin sınırlı istisna dışında her yöntemin neden uygulanamadığının açıklanması gerekir.

Bu bakımdan piyasa fiyatları, veri tabanlarında görülen emsal bedeller, gözetim kıymetleri veya başka referans değerler inceleme başlatılmasında ya da beyanın sınanmasında rol oynayabilir. Ancak bunlar, kanunda düzenlenen yöntemlerin ve yöntem sırasının yerine geçen bağımsız kıymet tespit araçları değildir.

9. İthalatçılar bakımından belge yönetimi

Gümrük kıymeti uyuşmazlıklarının önemli bir bölümü, satış fiyatının ticari gerekçelerinin yeterince belgelendirilememesinden veya farklı belgelerde birbiriyle uyumsuz bilgilere yer verilmesinden kaynaklanır.

Somut işleme göre değişmekle birlikte özellikle aşağıda belirtilen belgelerin düzenli ve birbiriyle uyumlu biçimde saklanması gerekir:

- Satış ve distribütörlük sözleşmeleri,

- Sipariş ve sipariş teyit belgeleri,

- Ticari faturalar,

- Banka transferleri ve diğer ödeme kayıtları,

- Navlun ve sigorta belgeleri,

- Royalti ve lisans sözleşmeleri,

- Fiyat listeleri ve iskonto politikaları,

- Alıcı ile satıcı arasındaki yazışmalar,

- Alıcı ile satıcı arasında ilişki bulunuyorsa fiyatın bu ilişkiden etkilenmediğini gösteren belgeler.

Sözleşme, fatura, ödeme ve muhasebe kayıtlarında yer alan tutarların birbiriyle uyumlu olması gerekir. Fiyat indiriminin nedeni, ek ödemelerin hangi hizmet veya hakka karşılık geldiği ve ithalat sonrasında yapılacak işlemlerin bedelleri mümkün olduğunca açık biçimde gösterilmelidir.

Sonuç

İthal eşyasının gümrük kıymetinin belirlenmesinde temel yöntem satış bedeli yöntemidir. Kanuni koşulları taşıyan ve ticari belgelerle doğrulanan fiilen ödenen veya ödenecek fiyat, gerekli düzeltmeler yapıldıktan sonra gümrük kıymetine esas alınır.

Fiyatın düşük bulunması, alıcı ile satıcının ilişkili olması veya emsal işlemlerde daha yüksek kıymetlere rastlanması satış bedelini kendiliğinden geçersiz kılmaz. İdarenin somut işlemi incelemesi, beyan sahibinin açıklama ve belgelerini değerlendirmesi ve satış bedeli yönteminin neden uygulanamadığını ortaya koyması gerekir.

Satış bedelinin kabul edilemediği durumlarda diğer yöntemler kanundaki sıra içinde uygulanmalıdır. Piyasa fiyatları ve emsal veya referans değerler beyanın incelenmesinde kullanılabilse de kanuni yöntemlerin yerini alamaz.

İthalatçı bakımından en etkili koruma, fiyatın nasıl oluştuğunu ve satış bedeline dâhil olan veya olmayan ödemeleri ithalat öncesinden itibaren doğru biçimde belgelendirmektir. Gümrük kıymeti yönünden güçlü bir dosya, yalnızca olası bir uyuşmazlıkta delil sağlamaz; ithalat işleminin baştan daha öngörülebilir yürütülmesine de katkıda bulunur.

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup hukuki görüş veya danışmanlık niteliği taşımaz. Her somut ithalat işlemi, kendi ticari koşulları ve yürürlükteki mevzuat çerçevesinde ayrıca değerlendirilmelidir.

Satış bedeli yönteminin idare tarafından reddedilebilmesine ilişkin koşullar, ilgili yargı kararları çerçevesinde ayrı bir yazıda incelenecektir.